ભારતનું રાષ્ટ્રીય પ્રતીક 'અશોક સ્તંભ' દેશની શાન અને ગૌરવનું પ્રતીક છે. આ સ્તંભનો ઈતિહાસ અને તેને રાષ્ટ્રીય પ્રતીક તરીકે અપનાવવાની સફર ખૂબ જ રસપ્રદ છે. અહીં અશોક સ્તંભનો ઈતિહાસ અને તેના મહત્વ વિશે વિગતવાર માહિતી છે:

અશોક સ્તંભનો ઈતિહાસ

નિર્માણ: મૌર્ય વંશના મહાન સમ્રાટ અશોકે ઈ.સ. પૂર્વે ૨૫૦ (250 BC) ની આસપાસ આ સ્તંભનું નિર્માણ કરાવ્યું હતું.

સ્થળ: આ સ્તંભ ઉત્તર પ્રદેશના સારનાથમાં સ્થિત છે. ભગવાન બુદ્ધે જ્ઞાન પ્રાપ્તિ પછી તેમનો પ્રથમ ઉપદેશ સારનાથમાં આપ્યો હતો, જેને બૌદ્ધ ધર્મમાં 'ધર્મચક્ર પ્રવર્તન' કહેવામાં આવે છે. આ ઘટનાની યાદમાં સમ્રાટ અશોકે આ સ્તંભ બંધાવ્યો હતો.

રચના: આ સ્તંભ ચૂનાના પથ્થર (Sandstone) માંથી કોતરવામાં આવ્યો છે. તેની ઊંચાઈ લગભગ ૭-૮ ફૂટ છે.

સ્તંભની વિશેષતાઓ અને પ્રતીકો

આ સ્તંભમાં ચાર સિંહો છે જે એકબીજાની પીઠ તરફ બેઠેલા છે, પરંતુ રાષ્ટ્રીય પ્રતીકમાં સામેથી જોતા માત્ર ત્રણ સિંહ જ દેખાય છે.

ચાર સિંહ: આ ચાર સિંહો શક્તિ, સાહસ, ગર્વ અને આત્મવિશ્વાસનું પ્રતીક છે. તેઓ ચારેય દિશાઓમાં ધર્મના પ્રસારનું સૂચન કરે છે.

ધર્મચક્ર (અશોક ચક્ર): સિંહોની નીચે ગોળાકાર પટ્ટીમાં એક ચક્ર છે, જેને 'ધર્મચક્ર' કહેવાય છે. તેમાં ૨૪ આરા છે. આ ચક્ર ભારતના રાષ્ટ્રધ્વજમાં પણ સ્થાન પામ્યું છે.

પ્રાણીઓ: ચક્રની આસપાસ ચાર પ્રાણીઓ કોતરેલા છે:

હાથી: ગર્ભસ્થ બુદ્ધના સ્વપ્નનું પ્રતીક (અથવા બુદ્ધિ અને શક્તિ).

આખલો (Bull): સખત મહેનત અને સ્થિરતાનું પ્રતીક.

ઘોડો: ગતિ અને ઊર્જાનું પ્રતીક (બુદ્ધના ગૃહત્યાગનું પ્રતીક).

સિંહ: શૌર્યનું પ્રતીક.

કમળ: મૂળ સ્તંભમાં નીચે ઉંધુ કમળ હતું, પરંતુ રાષ્ટ્રીય પ્રતીકમાં તેને લેવામાં આવ્યું નથી.

રાષ્ટ્રીય પ્રતીક તરીકે કેવી રીતે પસંદગી થઈ?

જ્યારે ભારત આઝાદ થયું ત્યારે દેશની ઓળખ સમાન એક પ્રતીકની જરૂર હતી જે ભારતીય સંસ્કૃતિ, શાંતિ અને શક્તિને રજૂ કરે.

પસંદગીનું કારણ: સમ્રાટ અશોક શાંતિ, અહિંસા અને પ્રજા કલ્યાણ માટે જાણીતા હતા. આ મૂલ્યો સ્વતંત્ર ભારત માટે પણ મહત્વના હતા. તેથી, સારનાથના આ સ્તંભને ભારતની પ્રાચીન સંસ્કૃતિ અને લોકશાહીના મૂલ્યોના પ્રતીક તરીકે પસંદ કરવામાં આવ્યો.

સ્વીકાર: ૨૬ જાન્યુઆરી ૧૯૫૦ના રોજ, જ્યારે ભારતનું બંધારણ લાગુ થયું, તે જ દિવસે અશોક સ્તંભને સત્તાવાર રીતે 'રાષ્ટ્રીય પ્રતીક' (National Emblem) તરીકે અપનાવવામાં આવ્યો.

સત્યમેવ જયતે: પ્રતીકની નીચે દેવનાગરી લિપિમાં 'સત્યમેવ જયતે' (સત્યનો જ વિજય થાય છે) લખેલું છે, જે મુંડક ઉપનિષદમાંથી લેવામાં આવ્યું છે.