ભારત-ચીન સરહદ પર ૨૦૨૦ના ગલવાન સંઘર્ષ પછી બંધ થયેલો લિપુલેખ વેપાર માર્ગ હવે ફરી ખુલવા જઈ રહ્યો છે. ઉત્તરાખંડના પિથોરાગઢથી ૩૦૦ વેપારીઓની યાદી વિદેશ મંત્રાલયને મોકલવામાં આવી છે. વિઝા-પાસપોર્ટ વિના ટ્રેડ પાસ દ્વારા વેપારીઓ તિબેટના તકલાકોટ બજાર સુધી પહોંચશે. ખાસ વાત એ છે કે આ વખતે પહેલીવાર સરહદ સુધી રસ્તો પહોંચવાથી સામાન ઘોડા-ખચ્ચરને બદલે વાહનો દ્વારા જશે.

સદીઓ જૂના આ વ્યાપારી માર્ગનો ઇતિહાસ માત્ર વેપાર જ નહીં, પરંતુ હિમાલયી સભ્યતાઓના સંબંધો સાથે પણ જાેડાયેલો છે. ક્યારેક તિબેટી વેપારીઓ યાક અને ઘેટાંના કાફલાઓ સાથે મીઠું, ઊન અને બોરેક્સ લઈને ભારત આવતા હતા, જ્યારે ભારતીય વેપારીઓ કાપડ, અનાજ અને મસાલા તિબેટ લઈ જતા હતા. ૧૯૬૨ના ભારત-ચીન યુદ્ધ પછી આ સિલસિલો લાંબા સમય સુધી બંધ રહ્યો, પછી ૧૯૯૧માં ફરી શરૂ થયો અને હવે ગલવાન તણાવ પછી ફરી પાટા પર આવી રહ્યો છે. આ વખતે વેપાર ખુલવાની અસર માત્ર કારોબાર પૂરતી સીમિત માનવામાં આવતી નથી. આદિ કૈલાસ યાત્રા પહેલા જ સરહદી વિસ્તારોની અર્થવ્યવસ્થામાં હલચલ વધી છે, હવે વેપાર શરૂ થવાથી બ્યાસ, દાર્મા અને ચૌંદાસ ઘાટીના લોકોને રોજગાર અને આવકની નવી આશા દેખાઈ રહી છે. ભારત અને ચીન વચ્ચેના સંબંધોમાં તાજેતરના રાજદ્વારી પ્રયાસો વચ્ચે તેને વિશ્વાસ અને સંવાદ પુન:સ્થાપિત કરવાના સંકેત તરીકે પણ જાેવામાં આવી રહ્યું છે. જાેકે, લિપુલેખ ક્ષેત્રને લઈને નેપાળની વાંધાઓ અને જૂનો સીમા વિવાદ હજુ પણ આ સમગ્ર વિસ્તારને વ્યૂહાત્મક રીતે અત્યંત સંવેદનશીલ બનાવી રહ્યા છે. ચીનનું તકલાકોટ શહેર જેને બુરંગ ટાઉન પણ કહેવાય છે, ત્યાં ભારતીય વેપારીઓ હંમેશા ચીનમાં પહોંચીને આ જ શહેરમાં પોતાની દુકાનો લગાવતા રહ્યા છે.ચીનનું તકલાકોટ શહેર ત્યાં ભારતીય વેપારીઓ હંમેશા ચીનમાં પહોંચીને આ જ શહેરમાં પોતાની દુકાનો લગાવતા રહ્યા છે.વિદેશ મંત્રાલય અને ચીની પ્રશાસનની સહમતિ બાદ વેપારીઓનો પહેલો કાફલો જૂનના પહેલા કે બીજા સપ્તાહમાં રવાના થઈ શકે છે.

 ભારત માટે સૌથી મોટો ખતરો પાકિસ્તાન અને ચીનથી રિપોર્ટમાં બોલ્ડ દાવો

એશિયા-પેસિફિક ક્ષેત્રમાં ભારતના પરંપરાગત સુરક્ષા પડકારો પાકિસ્તાન અને ચીનની આસપાસ કેન્દ્રિત રહેશે. સિંગાપોરમાં યોજાનાર આંતરરાષ્ટ્રીય સંરક્ષણ સંવાદ પહેલા બહાર પાડવામાં આવેલા અહેવાલમાં જણાવાયું છે કે ભવિષ્યમાં કોઈપણ સંભવિત પરંપરાગત યુદ્ધ સ્થાનિક પ્રકૃતિનો હશે. લંડન સ્થિત ઇન્ટરનેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ફોર સ્ટ્રેટેજિક સ્ટડીઝના અહેવાલ, જેનું શીર્ષક એશિયા-પેસિફિક રિજનલ સિક્યુરિટી એસેસમેન્ટ છે, તેમાં જણાવાયું છે કે ભારત તેના બંને પરમાણુ સશસ્ત્ર પડોશીઓ સાથે લાંબા સમયથી ચાલી રહેલા સરહદ વિવાદોને કારણે મોટા પાયે પરંપરાગત લશ્કરી કાર્યવાહી માટે તેની સેનાને તૈયાર કરી રહ્યું છે., ચીન સાથે ભારતના સરહદી વિવાદો પ્રમાણમાં પરંપરાગત સ્વભાવના છે અને ભારત-પાકિસ્તાન સંઘર્ષની તીવ્રતા સુધી વધવાની શક્યતા નથી. તેમ છતાં, ચીન અને પાકિસ્તાન બંને સાથેની ભારતની સરહદો લશ્કરી રીતે સંવેદનશીલ રહેશે.